De Mauerweg kondigt zichzelf niet aan. Kilometers lang is het een dubbele rij kinderkopjes in een stoep, een strook asfalt die te breed is voor het park waar hij doorheen loopt, een rij populieren op de plek waar achtentwintig jaar lang niets mocht groeien. Dan bereik je de Bernauer Straße, waar het hele apparaat nog in volgorde overeind staat, en elke anonieme kilometer die je daarna aflegt, begint betekenis te krijgen.
Hoe een volle dag op de Mauerweg er in de praktijk uitziet
De route loopt ongeveer 160 kilometer rond wat vroeger West-Berlijn was, en volgt de lijn van de grens in plaats van een verstandige fietsroute. Dat aantal doet twee dingen met mensen. Het maakt sterke fietsers gretig om het rondje op één dag te sluiten, wat op een snelle fiets in hartje zomer kan en betekent dat je vrijwel niets ziet. Je komt langs uitkijktorens, een brug waar agenten werden uitgewisseld en een kerk waarop de eigen regering heeft geschoten, en je stopt bij geen van alle. Het zorgt er ook voor dat wandelaars denken dat de route niets voor hen is, wat even onterecht is: de stad heeft hem opgedeeld in bewegwijzerde trajecten, en elk afzonderlijk traject is een prima wandeldag.
Bepaal dus vroeg wat voor dag je neemt. Een wandeldag is één boog, ergens tussen de zes en twintig kilometer, met genoeg ruimte om naar binnen te gaan en te gaan zitten. Een fietsdag is één lange boog van vijftig tot zeventig kilometer met vier of vijf echte stops, of de hele ring als het sluiten van de ring op zich het doel is. De bewegwijzering is consistent binnen de stad en dunner in de bos- en meertrajecten, dus neem hoe dan ook een offline kaart mee, wat men je ook over de bordjes vertelt.
De andere planningsbeperking zijn de openingstijden, en die is lastiger dan de afstand. Verschillende van de mooiste stops op deze route worden door vrijwilligers gerund, zijn seizoensgebonden, alleen in het weekend open of gesloten op maandag en dinsdag. Een rit op maandag is prima te doen en speelt zich vrijwel volledig buiten af. Een rit op zondag opent deuren die de rest van de week dicht zijn. Zoek uit op welke dag je fietst voordat je bepaalt welke boog je neemt.
Begin bij de Bernauer Straße, wat je verder ook doet
Gedenkstätte Berliner Mauer (Bernauer Straße, op de oude grens tussen Mitte en Wedding) is de enige stop die niet optioneel is. Het is de enige plek op de hele lus van 160 kilometer waar het volledige grenssysteem in volgorde bewaard is gebleven (buitenmuur, patrouilleweg, lichtstrook, achterlandmuur), zodat je kunt staan en de diepte ervan kunt lezen in plaats van die je voor te stellen bij één beschilderde plaat. Doe dit eerst, dan heeft de rest van de dag een referentiepunt; doe het als laatste en je zult wensen dat je het eerst had gezien.
Het terrein is openlucht, gratis en zonder kaartje, dagelijks van 8.00 tot 22.00 uur, en het slikt elk aantal mensen zonder moeite. Het Documentatiecentrum en het uitzichtplatform zijn dinsdag tot zondag open van 10.00 tot 18.00 uur, en de binnenruimte is smal, dus als je met meer dan een handjevol bent, kun je beter splitsen dan als een blok door te lopen. Geboekte groepstours kosten €80, of €50 met korting, en grote groepen zijn beter af met twee gidsen dan met één. Voor stellen is een uur eerlijk; voor wie elk paneel leest, twee.
Vijftien minuten westwaarts is Gedenkstätte Günter Litfin (uitkijktoren bij Kieler Eck, Moabit) een echte commandopost in plaats van een reconstructie, bewaard als gedenkteken voor Günter Litfin, die in augustus 1961 in het kanaal werd doodgeschoten. De toegang is gratis. Het seizoen is kort en de openingstijden zijn beperkt: alleen in het weekend, ruwweg van mei tot begin oktober, 11.00 tot 17.00 uur, met gratis rondleidingen op zaterdag om 14.00 uur van april tot en met oktober. Binnen passen een handjevol mensen en niet meer. Groepen wachten op het gras of regelen iets vooraf met de stichting die het beheert. Controleer het seizoen voordat je de omweg maakt, want aankomen voor een gesloten deur is een reële uitkomst.
De nacht dat het ophield te werken
Platz des 9. November 1989 / Bösebrücke (Bornholmer Straße, tussen Prenzlauer Berg en Wedding) heeft geen deur, geen kaartje en geen rij, en het is misschien wel de belangrijkste twintig meter van de route. Hier ging als eerste de slagboom omhoog, rond half elf op de avond van 9 november 1989, het exacte moment waarop de Muur ophield te werken. De panelen buiten vertellen het helder, in volgorde, en je kunt ze op elk uur lezen met een fiets tegen de reling. Elke groepsgrootte, elk moment van de dag.
Mauerpark (Prenzlauer Berg) is het antwoord op wat Berlijn werkelijk met de grond heeft gedaan. Dezelfde strook die vrijgehouden werd voor zichtlijnen is nu een vlooienmarkt en een karaokekuil, en die overgang zegt meer dan de meeste gedenktekens voor elkaar krijgen. Fiets er op zondag langs of sla het over: de markt is op zondag open van 9.00 tot 18.00 uur, en Bearpit Karaoke begint rond 15.00 uur, ruwweg van maart tot oktober, alleen bij droog weer. Op elke andere dag is het een rommelig veld met een mooi uitzicht. Niets hier werkt met reserveringen, en de menigte slikt groepen van elke grootte moeiteloos.
Iets huren waarop je zeven uur kunt zitten
Het enige echt lastige probleem van de route is de uitrusting. Leenfietsen van hotels en goedkope huurfietsen per uur zijn prima voor een uurtje langs de gracht en ellendig op kilometer veertig. Berlin on Bike (Prenzlauer Berg, een klein stukje rijden van Mauerpark) is de praktische oplossing: huur vanaf €15 per dag, e-bikes vanaf €40 per dag, balie dagelijks open van 09.00 tot 19.00 uur. Ze bezorgen tegen betaling bij je hotel, wat de moeite waard is als je aan de westkant van de stad begint.
Ze verzorgen ook een begeleide Muur- en Koude Oorlog-tour (3,5 uur, 12 tot 15 kilometer, vanaf €27), een verstandige kennismaking als je er niet op zit te wachten om zelf 160 kilometer wisselende bewegwijzering te navigeren. Openbare tours vertrekken dagelijks van half maart tot half november. Privétours met gids beginnen bij €35 per persoon, en ze raden aan om groepen van zestien of meer over twee gidsen te verdelen, wat het juiste instinct is: één gids met twintig fietsers op de Berlijnse fietsinfrastructuur is geen tour, maar een verkeersgevaar.
Als je liever slaapt bij de noordelijke boog en vanaf de stoep wilt beginnen, dan dekt de Berlijnse hoteldatabase Prenzlauer Berg en Mitte, die je beide binnen enkele minuten van de Bernauer Straße brengen.
Het stadsdeel waar de strook onder de stoep ligt
Ten oosten van het centrum wordt de Mauerweg een stadsrit, en de grens overleeft vooral als een lijn in de bestrating. Twee stops rechtvaardigen het verkeer.
Tränenpalast (Friedrichstraße, Mitte) ligt direct aan de route naast de Spree, in de glazen hal waar Oost-Duitsers bij de grenscontrole afscheid namen van westerse bezoekers. De toegang is gratis, dinsdag tot vrijdag 9.00 tot 18.00 uur en in het weekend 10.00 tot 18.00 uur, gesloten op maandag. Twintig minuten binnen leveren de menselijke helft van het verhaal, de afscheidingen, die de trajecten buiten niet kunnen bieden. Het is vrij toegankelijk en geschikt voor groepen, met rondleidingen te boeken via Haus der Geschichte, maar het interieur is krap en groepen van meer dan ongeveer vijfentwintig kunnen beter in golven naar binnen.
East Side Gallery (Mühlenstraße, Friedrichshain) is het langste overgebleven stuk van de Muur en, belangrijker nog, een zeldzaam deel dat nog op zijn oorspronkelijke lijn staat. Het is ook het drukste punt van de hele route. Reken op dichte menigtes bij de beroemde panelen, en beschouw zakkenrollers als een zekerheid in plaats van een risico: telefoon en portemonnee weggeborgen voordat je aankomt, niet erna. Werkzaamheden om de stoep langs de Mühlenstraße te verbreden kunnen de wandelruimte op sommige plekken versmallen, dus fiets over het aangrenzende pad in plaats van je fiets door de mensendrukte te wurmen. Vroeg in de ochtend is het een heel andere galerie.
Naar het zuiden door het bos en langs de buffelwei
De zuidelijke boog is waar de route ophoudt een stadswandeling te zijn en een echte rit wordt. Landschaftspark Rudow-Altglienicke (op de grens van Neukölln en Treptow-Köpenick) is het beste stuk om de strook als landschap te begrijpen in plaats van als monument. Het oude patrouille-asfalt loopt breed en open door het park, breed genoeg om twee naast elkaar te fietsen zonder dat iemand zenuwachtig wordt, en tamme buffels grazen nu op de grond die de grenstroepen vrijhielden voor zichtlijnen. De weide is een zomerdag; het park is gratis en altijd open. Het dichtte ook een van de laatste gaten in de Mauerweg, waardoor de zuidelijke boog nu als doorlopend leest in plaats van geïmproviseerd.
Verder westwaarts is Checkpoint Bravo (Grenzkontrollpunkt Drewitz/Dreilinden, in het bos aan de zuidrand van Zehlendorf) de grensovergang die elke West-Duitse automobilist op de transitroute moest passeren, met een tentoonstelling in de oude grenstoren. Hij wordt door vrijwilligers gerund en is alleen op zondag open, ruwweg van 10:30 tot 15:30, van half mei tot eind oktober; het openluchtgedeelte is het hele jaar door te voet toegankelijk. De toegang is gratis of tegen een donatie. Rondleidingen voor groepen kosten €25 vast voor maximaal dertig personen en €50 voor grotere groepen, schoolklassen gratis, en alles moet vooraf worden geboekt bij de vereniging. Plan de zuidelijke boog rond een zondag of accepteer dat je van buitenaf naar een gesloten toren kijkt.
De brug, en de overkant
Glienicker Brücke (Wannsee, aan de westrand van de stad) is het psychologische middelpunt van de lus, ook al ligt het nergens in de buurt van het geografische. Hier werden agenten uitgewisseld in 1962, 1985 en 1986, de brug droeg een werkende weggrens over de Havel, en de naad waar de twee helften van de verfbeurt elkaar raken is nog steeds leesbaar als je goed kijkt. Het is een openbare brug met brede voetpaden, gratis, altijd open, geen beperking op groepsgrootte. Steek hem langzaam over. Stop in het midden. Het is de twee minuten die het je kost waard.
Aan de overkant is Villa Schöningen (Berliner Vorstadt, direct over de brug) een villa van Persius die de delingsjaren gestrand doorbracht in de grensstrook en nu hedendaagse kunst toont. De toegang is €9, €7 gereduceerd, onder de 18 gratis, alleen van vrijdag tot zondag 12:00 tot 18:00. De kamers zijn klein, comfortabel voor een man of twaalf en onhandig voor een busgroep, en de tuin is gratis tijdens de openingstijden en veel makkelijker als je met velen reist. Als je het wilt zien, bouw de rit dan rond een vrijdag- tot zondagmiddag; anders krijg je het niet te zien.
Het westelijke been, en dat is het mooiste fietsen
De westelijke boog door de Havelmeren is het deel dat de meeste fietsers zich herinneren, en het deel met de meeste gesloten deuren. Check drie sets openingstijden voordat je vertrekt.
Heilandskirche Sacrow (Sacrow, aan de westoever van de Havel) is het meest ontroerende gebouw op de route. Het stond achtentwintig jaar in de dodestrook, werd beschoten en leeggehaald, en de vrijstaande campanile deed dienst als uitkijkpost. Het is nu UNESCO-erfgoed en hersteld, en in het schip worden regelmatig concerten gegeven. De toegang is gratis, een donatie wordt gewaardeerd. De uren bewegen mee met het seizoen: ruwweg mei tot augustus, woensdag en donderdag 11:00 tot 16:00 en vrijdag tot zondag 11:00 tot 17:00; kortere uren van vrijdag tot zondag in maart, april, september en oktober; alleen in het weekend van november tot februari. Het hele jaar gesloten op maandag en dinsdag. Wandel- en fietsgroepen zijn welkom zonder afspraak.
Alexander Haus (Groß Glienicke, aan het meer aan de westrand van de stad) is het beste verhaal op deze boog: vijf families over een eeuw op één perceel, de Muur die uiteindelijk dwars door de tuin werd gebouwd, en het huis waarover Thomas Harding zijn boek schreef. Rondleidingen zijn beperkt tot vijftien personen en vinden plaats op woensdag, zondag en de eerste zaterdag van elke maand. Privégroepen tot twintig personen kosten €100 voor de eerste twaalf plus €7 voor elke extra persoon; anders is het een minimale donatie van €7 per persoon, alleen contant ter plaatse. Vooraf boeken is verplicht en er zijn geen inloopmogelijkheden, dus dit beslis je dagen voordat je fietst, niet op de dag zelf.
Voor de lunch is Wirtshaus Moorlake (Moorlake, aan de Haveloever onder Wannsee) een korte bewegwijzerde omweg van het oeverpad en de enige echte keuken kilometers in beide richtingen. Klassieke Berlijnse borden (Eisbein, Bollenfleisch), hoofdgerechten ongeveer €18 tot €28, open vanaf 11:00, gesloten op maandag en dinsdag in de winter, november tot half maart. Het is ongewoon goed voor groepen: drie feestruimtes plus een terras, en ze nemen een reservering aan per telefoon op +49 30 805 5809. Bel vooraf voor alles boven zes op een zomerweekend.
Het enige stuk dat je over water aflegt is de BVG-veerpont F10 Wannsee–Alt-Kladow (MS Wannsee, geëxploiteerd door Stern und Kreis), die deel uitmaakt van de officiële route en een lange binnenlandse omweg bespaart. Het kost een standaard BVG AB-enkele reis, en het kortingstarief is niet geldig; de overtocht duurt ongeveer twintig minuten. Er zijn zestig fietsplaatsen, maar fietsen komen alleen aan boord als er ruimte is en de bemanning dat beslist. Op een hete zondag kan een groep van tien echt op de ponton blijven staan kijken hoe hij wegvaart. Reis buiten de weekendpieken als je meer dan twee of drie fietsen hebt, en plan een extra afvaart in.
Noordwaarts naar de laatste toren
Grenzturm Nieder Neuendorf (Hennigsdorf, op de noordelijke boog aan de Havel) is een van de allerlaatste bewaard gebleven commandotorens op de Berlijnse grensring, en hij herbergt een degelijk onderzochte multimediatentoonstelling over Grenzregiment 38, de eenheid die dit stuk bemanden. De toegang is gratis, ruwweg van 6 april tot 3 oktober, dinsdag tot zondag en op Brandenburgse feestdagen, 10:00 tot 18:00. De trap en de cabine zijn klein, dus stuur groepen in shifts naar boven in plaats van op de treden te wachten. Rondleidingen kunnen worden geregeld via het stadsarchief van Hennigsdorf. Klim hem voor het zicht dat de bewakers echt hadden, en dat is het detail dat je bijblijft: het uitzicht is volledig gewone grond.
Praktisch
De Mauerweg wordt de hele weg omringd door de S-Bahn, en dat is wat een dag met één boog haalbaar maakt: fiets of wandel heen, pak een trein terug, geen lus nodig. Fietsen hebben een apart fietsticket nodig op de S- en U-Bahn, en zijn tijdens de drukke uren op werkdagen op sommige lijnen verboden. De F10-veerpont is een normale reis in de AB-zone op hetzelfde ticketsysteem. Alles voorbij de stadsgrens (de noordelijke toren, de westelijke meerdorpjes) ligt in zone C, dus koop ABC als je boog Berlijn verlaat.
Neem €40 tot €60 mee in briefjes en munten. Alexander Haus is alleen contant ter plaatse, de door vrijwilligers gerunde toren bij Checkpoint Bravo werkt met donaties, en verschillende keukens aan het meer zijn traag met kaarten. Ga ervan uit dat de kaart werkt in het centrum en niet in het bos.
De buitenroute werkt het hele jaar door; de interieurs meestal niet. Van ongeveer april tot begin oktober gaan de wachttorens open, vaart de veerpont nuttig en komt Mauerpark tot leven. Zondag opent de meeste deuren (Checkpoint Bravo, Alexander Haus, de vlooienmarkt, de karaoke) en brengt ook de ergste veerpontrijen en de dikste drukte bij de East Side Gallery. Maandag is het rustigst en het meest gesloten: Tränenpalast, Sacrow en de keuken van Moorlake in de winter zijn dan allemaal dicht. Voor een fietsdag trek je acht uur uit voor een boog van vijftig tot zeventig kilometer met vier stops, en je begint om negen uur.
De route zelf is gratis, en dat geldt ook voor de meeste van zijn beste stops: het memoriaal aan de Bernauer Straße, het plein bij de Bösebrücke, de East Side Gallery, het buffelpark, de noordelijke toren, de Litfin-toren, Tränenpalast en de kerk van Sacrow. Realistische dagkosten voor twee fietsers: €30 voor een huurfiets, ongeveer €10 aan vervoer, €20 tot €50 voor de lunch, €9 per persoon als je Villa Schöningen binnengaat, €7 per persoon voor Alexander Haus. Reken op €60 tot €120 voor jullie twee, met de fiets als grootste post.
Neem water en iets te eten mee. De westelijke en zuidelijke bogen gaan lange stukken zonder iets dat open is, en de goede keukens houden restauranturen aan in plaats van buurtwinkeluren. Voor al het andere in de stad, waar je kunt slapen en wat je 's avonds kunt doen, begin je bij de Berlin-gids.
